
Brood uit een lemen oven, een zware gietijzeren kazan en vuur. Al het andere zijn manieren om ze te combineren.
Brood, altijd
Kazan
Plov bij de lunch, sjasliek 's avonds
De Oezbeekse keuken rust op drie dingen: brood uit een lemen oven, een zware gietijzeren kazan en vuur. Al het andere zijn manieren om ze te combineren. Hieronder wat je eet, waar en op welk moment van de dag – want hier telt het uur meer dan het adres.
01
Elke maaltijd in Oezbekistan begint met non, het ronde platbrood. Het wordt gebakken tegen de binnenwand van een tandoor, een lemen oven die eerst met hout wordt gestookt; daarna wordt het deeg direct tegen de hete wand geslagen. Voor het bakken wordt het midden platgedrukt en ingeprikt met een tsjekitsj, een stempel met een ring van pinnen. Het stippenpatroon is geen versiering: het voorkomt dat het midden opbolt. Zo ontstaan twee texturen: de rand rijst en wordt knapperig, het midden blijft stevig.
Bakkers discussiëren over water. Non uit Samarkand is zwaar en blijft weken goed; het wordt als cadeau naar Tasjkent meegenomen. In de stad zegt men graag dat niemand buiten Samarkand dit brood goed krijgt: ander water, ander meel. Niet te controleren, maar de broden reizen echt. Brood uit Buchara is dunner. In Chorezm bakt men platbrood dat dik bestrooid is met sesam en nigella.
Voor brood gelden regels, en die ken je beter vooraf: het wordt met de hand gebroken, nooit gesneden en nooit met de onderkant naar boven neergelegd. Meer over tafelgewoonten in het artikel over tradities.
02
Bijna alles wat lang moet garen, gaart in een kazan. Dat is een zware gietijzeren schaal met een ronde bodem, ingemetseld in een bakstenen ombouw boven hout of gas. Gietijzer houdt de warmte vast, en door de ronde bodem verzamelt het vet zich in het midden. Voor lang stoven bestaat er niets beters.

Het eenvoudigste voorbeeld is dimlama. Vlees, ui, wortel, aardappel, kool, tomaten en paprika gaan rauw in lagen in de kazan, bijna zonder water. Het deksel blijft twee uur dicht. De groenten geven zoveel sap af dat ze vanzelf stoven, en tot het opdienen wordt er niets geroerd.
Sjoerpa is de gewone lunchsoep: lamsvlees aan het bot, hele groenten, heldere bouillon. Ze wordt geserveerd in een piala, met vlees en groenten apart op een bord. Mastava is hetzelfde maar met rijst, dikker en vaak met een lepel katyk erop. Beide soepen eet men tussen de middag. 's Avonds vind je ze nauwelijks.

Ook plov wordt in een kazan gekookt, maar dat is een verhaal apart – het verdient een eigen pagina.
03
Lagman kwam van de Oeigoeren en is gebleven. De noedels worden met de hand getrokken: uitgerold, uitgerekt en op tafel geslagen tot ze zo lang zijn dat je ze tot een ring kunt vouwen. Ze worden gekookt en overgoten met een dikke saus van lamsvlees, paprika, knoflook en azijn. Vraag je om een gebakken versie, dan krijg je kovurma-lagman, eerder een roerbakgerecht dan een soep.

Manti zijn grote gestoomde deegkussentjes. De vulling bestaat uit met het mes gehakt, niet gemalen, lamsvlees, veel ui en een blokje staartvet dat in de stoom smelt. Ze worden geserveerd met katyk of zure room. Tsjoetsjvara zijn kleine deegkussentjes, gekookt en opgediend in bouillon. Chonim is de luie versie: het deeg wordt als een lap uitgerold, de vulling erin opgerold, in zijn geheel gestoomd en in stukken gesneden. Naryn kennen weinig bezoekers. Gekookt deeg wordt in dunne linten gesneden, gemengd met plakjes kazy, paardenworst, en koud geserveerd, met een kop bouillon ernaast. In Tasjkent zijn er zaken die niets anders koken.
04
Sjasliek wordt gegrild aan platte metalen spiesen boven kolen in een smalle, lange mangal. Standaard is lamsvlees, zo gesneden dat magere stukken en stukjes vet elkaar op de spies afwisselen. Gehakt aan een spies heet ljoelja. Alles komt op een bed van rauwe ui met azijn en sumak. De ui is geen garnering – je eet hem samen met het vlees.

Kazan-kabob is de gebakken variant: lamsribben en aardappelen in flink wat vet, tot alles bruin is. Tandyr-goesjt is een lamsbout die enkele uren in de broodoven wordt ingesloten. In Buchara en rond Samarkand wordt hij in het weekend per gewicht verkocht.
05
De belangrijkste salade is atsjitsjoek: flinterdun gesneden tomaten en ui, zout, soms peper. Ze bestaat voor de plov: plov is vet en atsjitsjoek breekt het vet. Ze komt vóór de plov op tafel.
Zuivel is hier zuur. Katyk is drinkyoghurt. Soezma is hetzelfde maar uitgelekt en wordt gegeten met brood en kruiden. Kurt is soezma die tot harde zoute balletjes is gerold en in de zon gedroogd. Herders nemen kurt mee onderweg, kinderen knabbelen erop als op snoep. De smaak is even wennen – proberen is de moeite waard.


De zomer is van de meloenen. Er zijn tientallen rassen met een eigen naam, en verkopers uit Chorezm noemen niet alleen het ras maar ook het veld. Over druiven, abrikozen en granaatappels wordt met dezelfde ernst gesproken. Gedroogde abrikozen, rozijnen en noten staan aan het begin van elke maaltijd op tafel, naast het zoete.
06
Groene thee wordt bijna overal gedronken, zwarte in Tasjkent en onder Russischtaligen. In de piala gaat geen melk en geen suiker. Het zoete staat op tafel: navat, aan een draad gegroeide suikerkristallen, amberkleurige brokken die je krijgt bij verkoudheid; halva in een dozijn soorten, waaronder meelhalva met boter; parvarda, witte met meel bestoven karamels. Nisjalda, een wit schuim van opgeklopt eiwit met suiker en zoethoutwortel, wordt gemaakt voor Nowruz en de ramadan. Het is een van de weinige dingen die Oezbeken zelf te zoet vinden.

07
Het land is klein, maar het eten verschilt. In de Ferganavallei kookt men vetter en pittiger dan waar ook, met meer peper. Buchara en Samarkand zijn droger en zoeter, met meer gedroogd fruit. Chorezm heeft een eigen vocabulaire: tuchum-barak bijvoorbeeld, een gekookt deegkussentje met een vloeibaar ei erin. De Karakalpakse keuken in het noordwesten was gebouwd op vis uit het Aralmeer en verdwijnt sinds de jaren zestig stilletjes samen met het water.
08
Zaken zijn hier gespecialiseerd. Waar plov wordt gekookt, kookt men meestal alleen plov; men opent rond elf uur en sluit als de kazan leeg is. Sjasliektenten gaan tegen de avond open. Somsa is voor het middaguur uitverkocht. Wil je alles proeven, dan bouw je de dag rond deze tijden, niet rond de bezienswaardigheden.
Wat en wanneer
Share
Een reis over dit thema
Zeven dagen met ochtendplov, bazaars en een diner bij een familie in elke stad. Geen museummarathons, wel tijd om te eten.

Meer over dit onderwerp