
Plov om zes uur 's ochtends, thee zonder aanleiding en buren die alles samen beslissen. Tradities begrijp je het best niet in een museum, maar aan tafel.
Plov van 6 tot 9
Bazaar en werkplaats
Tafel, dutar, gesprek
Om zes uur 's ochtends ruikt de binnenplaats naar rook en wortels. Buurman Oeloegbek staat bij een grote gietijzeren kazan met een lange schuimspaan en commandeert twee jongens die water sjouwen. Er komen veertig gasten, en ze zijn er allemaal voor negen uur, want daarna moeten ze naar hun werk.
Dit is geen feestdag en geen show voor toeristen. Zo wordt in Oezbekistan bijna alles gevierd: een bruiloft, de geboorte van een kind, de sterfdag van een dierbare. De plov wordt 's nachts al gekookt, snel gegeten, en daarna gaat iedereen zijns weegs.

01
De ochtendplov begint om zes uur en eindigt om negen. Er komen mannen – buren, collega's, familie. Ze gaan aan de lange tafels op de binnenplaats zitten, eten twintig minuten, drinken thee, staan op en vertrekken. Geen toespraken.
De rijst wordt hier tot het laatste moment niet met het vlees gemengd. In Fergana is plov korrelig en los, in Samarkand wordt hij in lagen opgediend en raakt niemand hem met een lepel aan tot hij op tafel staat. Je kunt eindeloos discussiëren over welke de juiste is – en de mensen hier doen dat ook.
Eet. We praten straks, als iedereen weg is.
Mijn piala werd maar voor een derde gevuld. Eerst dacht ik dat ze gierig waren. Toen werd het me uitgelegd: een volle piala schenk je in voor iemand die je snel kwijt wilt. Schenken ze weinig in, dan kom je terug voor meer, en krijgt de gastheer nog een kans om met je te praten.
02
Een mahalla bestaat uit enkele honderden huizen en een kleine raad die zich ermee bezighoudt. De raad heeft een voorzitter, een ruimte en een gemeenschappelijke kas. Bijna alles loopt via hem: wie hulp krijgt bij een verbouwing, wie deze maand trouwt, waar een leiding gerepareerd moet worden.
De huizen zijn hier naar binnen gekeerd. Vanaf de straat zie je een blinde muur en een deur; het hele leven speelt zich af op de binnenplaats: een boom, een tafel, een kleed op de grond en een theepot die sinds de ochtend niet is afgekoeld.


Loop je door zo'n straat en word je een binnenplaats op geroepen, dan is dat geen beleefdheidsfrase – je wordt echt uitgenodigd. Sla je het af, dan is de ander meer teleurgesteld dan je verwacht.
Een gast staat hoger dan je eigen vader.
03
Tegen tien uur 's ochtends loopt de binnenplaats leeg en gaat iedereen naar de bazaar. Die gaat om zes uur open en is tot de avond druk, maar het beste is voor het middaguur weg.

De broodrij. De broden worden nog warm opgestapeld. Die uit Tasjkent zijn dikker, die uit Samarkand compact en weken houdbaar.
Gedroogd fruit. Je mag gratis en ruim proeven. Weigeren voelt ongemakkelijk, maar niemand neemt het je kwalijk.
Specerijen. Komijn voor plov, zuurbes, gemalen rode peper. Een zakje komijn kost minder dan een dollar.
Afdingen op de bazaar is normaal en wordt zelfs verwacht – meestal gaat er tien tot vijftien procent af. In de werkplaats van een ambachtsman is afdingen echter misplaatst: daar wordt de prijs één keer genoemd.
04
Na de lunch reden we naar een werkplaats. Er wordt in familieverband gewerkt: de vader aan de draaischijf, de zoon maakt de klei klaar, de schoondochter beschildert. Leerlingen van buiten nemen ze zelden aan – ze leiden hun eigen mensen op.

Met stof is het vergelijkbaar. De draden worden geverfd voordat het doek wordt geweven, waardoor het patroon vervaagde randen heeft. Dat is geen fout maar een teken van handwerk: bij fabrieksstof zijn de randen scherp.
Borduurwerk – grote doeken met bloemen – werd vroeger gemaakt voor de bruiloft van een dochter: de moeder begon toen het meisje klein was en was klaar tegen haar huwelijk. Tegenwoordig gebeurt dat zelden, maar zulke doeken hangen in bijna elk huis.
05
De belangrijkste dag van het jaar is 21 maart, Nowruz, het verwelkomen van de lente. Daarvoor maakt men sumalak, een zoetige pasta van gekiemde tarwe: die kookt ongeveer twaalf uur in een kazan, en de hele nacht roeren de vrouwen om de beurt met een houten spaan. Op de bodem legt men een paar kiezelsteentjes zodat de pasta niet aanbrandt – wie er een in zijn portie vindt, heeft het hele jaar geluk.

Naast Nowruz zijn er twee grote religieuze feesten, Ramadan Hayit en Kurban Hayit. Die volgen de maankalender, dus hun data vallen elk jaar ongeveer elf dagen eerder. Tijdens de Hayit-dagen zijn werkplaatsen en musea korter open en zitten de treinen vol mensen die naar familie reizen. Plan op die data liever geen reizen tussen steden.
06
Tegen negen uur 's avonds wordt op de binnenplaats opnieuw gedekt, maar nu zonder haast. Iemand brengt een dutar mee, een tweesnarige luit met een lange hals. Er wordt zacht gespeeld, de liedjes zijn oud, niet iedereen verstaat de woorden, maar iedereen zingt mee.

Het gesprek gaat de tafel rond en komt altijd bij jou uit: waar je vandaan komt, of je getrouwd bent, hoe de plov smaakte. Uitgebreid antwoorden hoeft niet, maar zwijgen zou vreemd zijn.
07
Zes eenvoudige regels
Niemand controleert dit, en een fout wordt je vergeven. Maar het verschil tussen een toerist die wordt gedoogd en een gast die de binnenplaats op wordt gevraagd, zit ongeveer in deze zes punten.
Share
Een reis over dit thema
Vijf dagen met een overnachting bij een familie, ochtendplov en twee werkplaatsen waar je zelf met je handen aan de slag gaat in plaats van toe te kijken.

Meer over dit onderwerp